بانكداري ملي در ايران
آرزوي ميهن پرستان ايراني از صدر مشروطيت ـ و حتي قبل از آن ـ پيوسته آن بود كه يك
بانك ملي با سرمايه ايراني و به دست ايراني در كشور تشكيل شود تا انحصار عمليات
بانكي از دست بانك هاي غير ايراني خارج شود و مقدرات پولي و بانكي كشور در اختيار
ايراني قرار گيرد از جمله در زمان صدارت سپهسالار ، يكي از بازرگانان روشنفكر به
نام حاج امين الضرب ، طي نامه سرگشاده اي ، ضمن تشريح محاسن تأسيس بانك ملي در
ايران براي اقتصاد كشور ، پيشنهاد تشكيل بانك از طرف دولت را به پادشاه وقت ،
ناصرالدين شاه تسليم كرد ، ولي به اين پيشنهاد توجهي نشد .
همچنين از آغاز دوره مشروطيت ، توجه روشنفكران و ميهن دوستان به معايب نفوذ دخالت
بيگانگان در امور پولي و بانكي كشور جلب شد و مآلاً در دوره اول مجلس براي رفع اين
معايب از طريق تأسيس بانك ملي ، مذاكراتي به عمل آمد و در سال 1324 قمري هنگامي كه
دولت از مجلس اجازه استقراض خارجي حوست ، نمايندگان مجلس دوره اول ضمن مخالفت شديد
با اين تقاضا ، مجدداً تأسيس بانك ملي را خواستار شدند و براي اين منظور اعلاميه اي
منتشر شد . سپس ، در اواخر سال 1324 قمري ، فرماني از طرف مظفرالدين شاه در دوازده
فصل مبتني بر تأسيس بانك ملي صادر شد ، ولي با وجود اينكه اين اقدام مورد استقبال
عامه قرار گرفت ، لكن متأسفانه سرمايه كافي فراهم نيامد . به علاوه ، اين اقدامات
با مقاومت سخت و مخالفت و كارشكني مقامات خارجي بانك شاهي و بانك استقراضي روس و
همچنين ، فشار دولت هاي متبوعشان مواجه شد .
در همين زمينه شايان ذكر است كه البته بازرگانان ايراني نيز با جان و دل در اين كار
مشاركت نكردند زيرا آنها به حسن نيت دولتي كه مي بايست گرداننده بانك باشد ، ترديد
داشتند . لذا شرايطي را مطرح كردند كه تحقق يافتني نبود . اين گروه بر اين باور
بودند كه با توجه به كسري مزمن بودجه دولت ، استقراض هاي مكرر حكومت اجتناب ناپذير
خواهد بود و بيم داشتند كه بانك ملي پيشنهادي ، به عوض آنكه گشايشي در كار ايشان و
اقتصاد مملكت پديد آورد ، وسيله اي براي دست اندازي دربار و دولت به سرمايه هايشان
شود . بدين ترتيب ، در اثر كارشكني هاي خارجيان و عدم استقبال بازرگانان ، عملاً
اين آرزوي ملي در آن زمان جامه عمل به خود نپوشيد .
تأسيس بانك سپه
اما سال ها بعد و با شروع سلطنت رضا شاه ، فكر بنياد يك سيستم بانكي ملي مجددً قوت
گرفت و چون در اثر ضعف صرافي در ايران ، سرمايه هاي خصوصي براي اين امر وجود نداشت
، لذا اذهان عمومي متوجه دخالت دولت شد و در نتيجه ، در چهاردهم ارديبهشت ماه سال
1304 شمسي نخستين بانك ايراني با نام بانك پهلوي قشون در چند مغازه واقع در خيابان
سپه ( خيابان امام خميني فعلي ) در محله گذر تقي خان آغاز به كار كرد . سرمايه
اوليه اين بانك معادل 3883950 ريال موجودي صندوق بازنشستگي ارتش بود . چون در آن
زمان امور حمل و نقل به دليل نبودن جاده و عدم امنيت به خوبي صورت نمي گرفت ، لذا
اين بانك براي انجام اين مهم با تهيه چند دستگاه اتومبيل و كاميون ، تشكيلاتي را
تحت عنوان « اتو بانك » به وجود آورد و وزارت پست و تلگراف و نيز حمل و نقل پست
تهران ، همدان كرمانشاه و خانقين را به اين اتو بانك محول كرد . در اسفند ماه 1304
هم اولين شعبه اين بانك در رشت افتتاح شد و همزمان با گشايش اين شعبه ، دايره
معاملات بانك گسترش يافت .
در سال 1305 اساسنامه جديدي براي بانك تحت عنوان « اساسنامه بانك پهلوي ايران »
تهيه شد كه در آن ، ماهيت بانك به كلي تغيير كرد ، زيرا در اساسنامه سال 1304 مقصود
از تشكيل بانك ، ترفيه حال و رفع احتياجات صاحب منصبان و افراد قشون بود ، در حالي
كه در اساسنامه جديد ، مقصود اين بانك ، رفع احتياجات امور تجاري و اقتصادي ذكر شده
بود در سال 1306 شعب بانك در مشهد و همدان نيز گشايش يافت و در سال هاي 1307 و 1308
شعب ديگري در تبريز و قزوين آغاز به كار كردند .
در تابستان سال 1307 كار بناي ساختمان مستقلي كه براي محل مركزي بانك در ابتداي
خيابان سپه سابق آغاز شده بود ، به اتمام رسيد و افتتاح شد .
در پانزدهم دي ماه سال 1316 نام اين بانك به بانك سپه تغيير يافت و پنج سال بعد ،
يعني در سال 1321 مجدداً بانك سپه تغيير نام داد و به بانك تعاوني سپه مبدل شد .
سپس در دي ماه سال 1334 بانك تعاوني سپه به شركت سهامي با سرمايه 370 ميليون ريال
تبديل شد و اجازه معاملات ارزي هم به آن داده شد . ضمناً در اساسنامه جديد بانك كه
مشتمل بر 6 فصل و 38 ماده بود ، نام بانك مجدداً به بانك سپه تغيير يافت .
در سال 1304 شمسي نخستين بانك ايراني به نام بانك پهلوي قشون تأسيس شد و بعدها به
بانك سپه تغيير نام يافت .
در سال 1340 تعداد شعب بانك سپه در سراسر كشور 51 واحد و جمع معاملات آن
مبلغي حدود 4 ميليارد ريال بود . در اين زمان ، جمع سپرده ها مبلغ 2/5 ميليارد ريال
و سرمايه و اندوخته هاي بانك نيز معادل 779 ميليون ريال گزارش شده است . ده سال بعد
، يعني در سال 1351 تعداد شعب بانك سپه به 450 واحد ، ميزان معاملات آن به مبلغ
8/30 ميليارد ريال و سپرده هاي آن به مبلغي معادل 7/9 ميليارد ريال رسيد . سرمايه و
اندوخته اين بانك نيز بالغ بر 2/2 ميليارد ريال شد .
سپس با افزايش قيمت نفت و درآمد حاصله از فروش آن و رونق ظاهري اقتصاد ايران ، از
سال 1351 به بعد ، بانك سپه در صحنه رقابت بانك ها براي تحصيل سود بيشتر به فعاليت
پرداخت ، به طوري كه درآمد بانك در پايان سال 1353 نسبت به سال 1351 با افزايش بيش
از 97 درصد ، به بيش از 822 ميليون ريال رسيد و تعداد شعب آن از 250 واحد ، 544
واحد افزايش يافت .
بعد از پيروزي انقلاب شكوهمند اسلامي ايران كه كليه بانك ها ملي اعلام شدند ، اين
بانك هم بدون اين كه در بانك ديگري ادغام شود ، از ارتش ( وزارت دفاع ) منفك شد و
مانند ساير بانك هاي كشور ، به عنوان يك بانك تجاري و زير نظر شوراي عالي و مجمع
عمومي بانك ها قرار گرفت .
طبق اساسنامه مصوب مجمع عمومي بانك ها ، بانك سپه طبق قانون ملي شدن بانك ها و
لايحه قانوني شدن اداره امور بانك ها و مقررات مندرج در اساسنامه ، اداره مي شود .
هدف اين بانك ارايه خدمات بانكي در سراسر كشور و فعاليت در تسهيل امور بازرگاني
داخلي و خارجي و هم چنين ، در رشته هاي توليدي در خدمت به اقتصاد كشور مي باشد .
مدت اين بانك نامحدود و مركز اصلي آن ، در تهران است .
از جمله اموري كه بانك سپه مي تواند انجام دهد ، عبارتست از ، افتتاح و نگهداري
حساب جاري و پس انداز ، قبول سپرده ، اعطاي وام و اعتبار ، انجام معاملات ارزي ،
اجاره صندوق امانات ، ايجاد رابطه كارگزاري بانك ها و موسسات مالي و اعتباري ،
انجام وظايف قيمومت و وصايت و وكالت و نمايندگي و انجام ساير عمليات بانكي و
معاملات بازرگاني كه موجب قوانين و مقررات ، براي بانك ها ممنوع نباشد .
سرمايه اين بانك در اساسنامه هشت ميليارد ريال تعيين شده كه متعلق به دولت است و
تماماً پراخت شده است .
طبق ماده 20 اساسنامه ، مدير عامل بانك بالاترين مقام ادراي و اجرايي بانك است و
اختيارات و وظايف وي ذيل همين ماده احصا شده است ، از جمله طبق بند 5 اقامه و دفاع
از هر نوع دعوي در تمام مراحل دادرسي با مدير عامل است و مدير عامل مي تواند قسمتي
از اختيارات و همچنين حق امضاي خود را به يك يا چند نفر از اعضاي هيأت مديره يا
ساير كارمندان بانك واگذار كند .
موسسه رهني ايران
گرچه تأسيس موسسه رهني ايران و عملكرد آن نقش چنداني در
تاريخچه و نظام بانكي كشور نداشته است ، اما براي اين كه نكته اي از قلم نيفتاده
باشد ، يادآور مي شود كه در سال 1305 ( يعني يكسال پس از تأسيس بانك پهلوي قشون ،
يا بانك سپه امروزي ) موسسه كوچكي به نام موسسه رهني ايران براي انجام معاملات رهني
تأسيس شد . سرمايه اين موسسه از محل كشور بازنشستگي كشوري تأسيس شد و هدف اين موسسه
عبارت بود از اعطاي وام كوتاه مدت با بهره كم در مقابل اخذ وثيقه اموال منقول .
مآخذ
1 ) مجله كوتاه بانك ها / 1355
2 ) بانك و بانكداري در ايران / كبير پيروز
فر / 1373
3 ) اقتصاد پول و بانكداري / دكتر ايرج
توتونچيان / 1375
|
