اشاره

اگر بخواهيم نسل جديدي را به تاريخ پول اضافه كنيم ، بايد از پول الكترونيكي نام ببريم و بعد اين كه پيشرفت فن آوري اطلاعات ، موجب تغيير شكل داد و ستد شده است و با گسترش تجارت الكترونيكي ، پول نيز به عنوان وسيله پرداخت ، دوران گذارخود را به سمت پول جديد ، يعني پول الكترونيكي مي گذارند . محققان نيز در تلاش هستند تا با ايجاد پول الكترونيكي – به صورتيكه تمام خواص پول اسكناس و مسكوك را دارا باشد – علاوه بر صرفه جويي هاي اقتصادي ، مزاياي ديگر آن مانند سرعت در معاملات ، حجم كم و امكان خريد مستقيم از فواصل دور را هم به مردم عرضه كنند . البته بديهي است كه در اين صورت مفاهيم پول ملي نيز تحت الشعاع قرار خواهند  گرفت .

كليات

مجموعه اطلاعاتي كه با هم و به صورت الكترونيكي ارسال مي شوند ، به نام « نشانه هاي الكترونيكي » خوانده مي شوند . در واقع ، يك نشانه الكترونيكي ، مجموعه اي از بيت هاي مرتبط با هم است كه از يك سري رسانه هاي فيزيكي براي ذخيره و انتقال استفاده مي كند .

پول الكترونيكي ،نشانه هاي الكترونيكي ، (شماره هايي است كه با امضاي ديجيتالي ناشر آن ، به عنوان پول به رسميت شناخته مي شود ، همانطور كه يك اسكناس با شماره مشخص و امضاي بانك تضمين كننده اعتبار آن به رسميت شناخته مي شود ، پول الكترونيكي نيز داراي يك شماره و يك امضاي ناشر مي باشد ، با اين تفاوت كه محمل فيزيكي آن كاغذ نبوده ، بلكه يك شبكه الكترونيكي است .

همترين تفاوت بين پول نقد الكترونيكي بايك سيستم پرداخت الكترونيكي آن است كه گر چه هر دو واسطه مبادله مي باشند ، ولي پول نقد الكترونيكي ديگر وظايف پول ، همچون ذخيره ارزش را نيز به عهده دارد .

  مقبل از اشاره به انواع و نحوه توليد پول الكترونيكي بايد به خصوصيات يك پول الكترونيكي خوب اشاره داشت .

معيارهاي يك پول الكترونيكي خوب

محققان معيارهاي متعددي را براي بررسي يك پول الكترونيكي مطلوب بيان كرده اند كه در اين قسمت به برخي از آنها اشاره مي شود :

1 ) امنيت : نظر اجمالي يك استفاده كننده از پول االكترونيكي آن است كه سيستم بايد به طور طبيعي امن باشد . در واقع ، ايجاد امنيت وظيفه كاربر نيست . پول الكترونيكي كه بين دو نفر انتقال مي يابد ، بايد از دزدي ، جعل ، استراق سمع و مداخله محفوظ باشد . به علاوه اين نشانه الكترونيكي نبايد امكان كپي ،تغيير ويا توليد مجدد را داشته باشد .

2 ) گمنامي : در معاملات بايد حريم شخصي مشتريان محفوظ باشد . بسياري از مشتريان مايل نيستند كه در مبادلات آنها واسطه اي وجود داشته باشد و كسي بتواند راجع به داد و ستد آن ها اطلاعاتي را كسب نمايد و حتي تاجر نيز نبايد بتواند ماهيت خريدار را كشف كند . بنابراين ، اطلاعاتي همچون چه كسي ، چقدر ، كجا ، چطور، چه وقت و چرا پول را خرج كرده است ؟ نبايد به راحتي قابل كشف و پيگيري باشند .

چون در امضاي ديجيتالي از روش هاي رمزگذاري استفاده مي شود ، لذا در صورت رعايت اصول مربوطه ، جعل و تقلب درآن به مراتب مشكل تر از امضاي دستي خواهد بود .

 پول الكترونيكي كه بين دو نفر مبادله مي شود ، بايد از عوارضي چون دزدي ، جعل ، استراق سمع و مداخله به دور باشد

3 ) قابليت كاربري آسان : در استفاده از پول نقد الكترونيكي ، بايد سهولت داشته باشد و افراد چه در خرج كردن و چه در گرفتن آن – بايد راحت باشند . بديهي است كه ساده سازي آن موجب استفاده انبوه از آن هم منجر به پذيرش عمومي آن مي شود . استفاده كنندگان از آن نبايد متخصص سطح بالايي در رمزنگاري هاي ديجيتالي باشند . درنتيجه ، تمام پروتكل هاي ارتباطي بين دو نفر بايد آسان و شفاف براي بكاربردن اين نوع پول باشند .

4 ) حمل آسان : پول الكترونيكي نبايد به محل فيزيكي خاصي وابسته باشد . درحال حاضر فعاليت هاي تجاري الكترونيكي به شبكه هاي ثابت مانند اينترنت محدود هستند ، اما با عموميت يافتن وب سايت ها ، بايد شرايطي بوجود آيد كه مشتري و يا كاربر ، مالك حتي يك كامپيوتر شخصي هم نباشد و براي اين كار بايد امنيت اين پول را تأمين و آن را در محلي از شبكه ذخيره كرده بدون آنكه براي دسترسي به آن از هر ترمينال دلخواه ، محدوديتي وجود داشته باشد .

امروزه با گسترش شبكه هاي اينترنتي بسيار ( موبايل ) و همچنين با استفاده از كارت هاي هوشمند ، حمل پول الكترونيكي آسان خواهد بود .

5 ) استفاده مستمر : همچنانكه يك سكه جاري را مي توان دست به دست گرداند ، پول الكترونيكي نيز بايد قابل انتقال به فرد ديگري باشد ، بدون اين كه بانك يا فرد ديگري واسطه آن باشد . بديهي است كه استفاده مستمر از پول الكترونيكي ، ويژگي گمنامي آن را تكميل مي كند . در اين صورت ،مشتري از يك سكه الكترونيكي استفاده مي كند ، بدون اين كه نياز به وجود كسي باشد كه آن را در جريان انداخته است .

 همزمان با بلوغ تدريجي پول الكترونيكي ، مفاهيم پول ملي نيز تحت الشعاع قرار خواهند گرفت .

 يكي از روشهاي مهم براي ايجاد امنيت در پول الكترونيكي ، همانا رمز گذاري اطلاعات آن است .

6 ) دايم بودن : مهمترين تفاوت بين پول نقد الكترونيكي با يك سيستم پرداخت الكترونيكي آن است كه با اين كه هر دو واسطه مبادله مي باشند ولي پول نقد الكترونيكي شامل ديگر وظايف پول ، همانند ذخيره ارزش نيز مي باشد . در نتيجه اين نوع پول عادي ارزش خود را داشته باشد تا زماني كه يا خراب شود و يا ناشر آن را از جريان خارج سازد . هم چنين يك شخص بايد بتواند يك نشانه پول الكترونيكي را در محلي امن براي چند سال نگهداري و بعد از آن استفاده كند .

7 ) قابليت ناپيوستگي ( غيرهمزماني ) :

استفاده از پول معمولي نيازي به واسطه ندارد و درهر مكاني قابل استفاده است . دراستفاده از پول نقد ديجيتالي نيز بايد به هيچ فرد يا كامپيوتر ثالثي احتياج باشد . درنتيجه سيستم پول ديجيتالي نمي تواند به تست هايي كه معمولاً به صورت همزمان انجام مي شوند ، مانند تست هاي اعتبار فرد همخواني حساب ها و غيره متكي باشد ، همچنانكه پول نقد فعلي به آنها نياز ندارد .

از ديگر خصوصيات يك پول الكترونيكي خوب مي توان تقسيم پذير بودن ، قابليت اطمينان ، كارايي و پذيرش عمومي را هم ذكر كرد .

  مشكلات پول الكترونيكي :

بديهي است كه استفاده از پول الكترونيكي نيز با مشكلاتي همراه است كه به بعضي از آنها اشاره مي‌شود :

8) عدم انكار : فردي كه معامله‌اي را به صورت الكترونيكي انجام مي‌دهد ،نبايد بتواند آن را منكر شود در واقع ، موضوع عدم انكار در دنياي ديجيتال بسيار سخت تر از دنياي معمولي مطرح است . براي تصديق معاملات الكترونيكي ، امضاهاي ديجيتالي طراحي  شده‌اند ، اين امضاها بايد به صورت سري نزد صاحب آن نگهداري شوند و در صورتيكه فرد ديگري از نظر شناسايي طبيعي و معامله با او صحيح و مشروح است .

9) ـ خرج مجدد يك پول : يكي از مهمترين و سخترين مشكلات پول الكترونيكي ، خرج مجدد آن است . چون كپي كردن اطلاعات در دنياي ديجيتالي آسان است ، لذا مانعي وجود ندارد تا فرد را از كپي كردن از روي سكه خود و استفاده چندين باره از آن باز دارد براي جلوگيري از بروز اين مشكل ، دو راه حل پيشنهاد شده است : يكي آن كه ، ضرب كننده سكه الكترونيكي تمام اطلاعات مربوط به سكه هاي استفاده شده را در ركورد‌هايي نگهداري كند و پذيرنده سكه نيز قبل از قبول آن ، به وسيله بانك از عدم استفاده قبلي  از آن مطمئن شود . روش ديگر آنست كه به وسيله يك الگوريتم رياضي ، در سورتيكه از سكه‌اي دوبار استفاده شد ، بعضي از اطلاعات فرد خطاكار آشكار شود ، به نحوي كه بتوان او را شناخت .

10) ـ گم شدن پول : يكي از سطوح پايين كمنامي پول معمولي آن است كه اگر پول معمولي گم شود ، قابل رديابي نيست . در پول الكترونيكي نيز به دليل آنكه پول به صورت بيت يا بايتهايي روي ديسك ذخيره مي‌شود ، لذا اگر اين ديسك خراب شود، اين پول در واقع گم شده است .

شايان ذكر است كه گم شدن پول الكترونيكي ، به خاطر حساسيت اين نوع پول بسيار محتمل‌تر از پول رايج است . در ضمن ، تغيير يك بيت كوچك در پول ديجيتالي مي‌تواند حجم زيادي از پول را خراب كند و اطلاعات آن را غير قابل استفاده نمايد .

امنيت پول الكترونيكي

يكي از بحث‌هاي مهم در سيستم‌هاي پرداخت الكترونيكي امنيت آنها است ، چرا كه شبكه‌هايي مانند اينترنت رسمأ يكشبكه باز هستند ، لذا طبيعتي است كه نگراني‌هاي زيادي در ارتباط با ارسال داده‌هاي مالي وجود داشته باشد . محتمل‌ترين انگيزه براي ارتكاب تقلب‌هاي مالي ، بحث درآمد مالي است . سيستم‌هاي پول الكترونيكي نيز از اين قاعده مستثنا نيستند و اين امر مي‌تواند با توليد نشانه‌هاي تقلبي پول الكترونيكي با استفاده از اطلاعات يا دستگاه‌هاي به سرقت رفته از ناشر پول صورت پذيرد .

تهديد سيستم‌هاي پول الكترونيكي مي‌تواند به وسيله تكثير دستگاه‌ها ، تغيير يا تكثير اطلاعات نرم‌افزاري ، تغيير پيام‌هاي ارسالي ، سرقت وسايل سخت‌افزاري و يا اطلاعات نرم‌افزاري و عدم كاركرد صحيح صورت پذيرد .

در طراحي سيستم‌هاي امنيتي پولالكترونيكي ، تلاش مي شود كه به وسيله معيارهاي پيشگيري مانند معيارهاي مقاومت سخت‌افزاري ، رمز گذاري نرم افزاري ، مجوزهاي همزمان ، و معيارهاي تشخيص تقلب ، امنيت اين پول تامين شود .

1)ـ رمزگذاري: از روش مهم در ايجاد امنيت در پول الكترونيكي ، رمز گذاري اطلاعات آن است . در اين زمينه هدف آنست كه در جريان ارسال اطلاعات مربوطه ، از وجود محرمانگي و صحت اطلاعات اطمينان حاصل شود و در ضمن ، گيرنده و فرستنده بتوانند و يا عدم انكار در معامله مطمئن شوند . يكي از روشهاي مرسوم رمزگذاري استفاده از كليد رمز‌گذار است . در اين روش فرستنده با استفاده از يك كليد رمز گذار ، پيام خود را به صورت ناخوانا در آورده و از طريق شبكه براي طرف مقابل ارسال مي‌كند . گيرنده نيز با پيام واضح اوليه تبديل مي‌كند . شكل شماره يك اين فرايند را تشريح مي‌كند .

رمز گذاري با كليد به روش زير انجام مي‌شود :

الف)ـ رمز گذاري متقارن : در اين روش ، فرستنده و گيرنده با هم توافق مي‌كنند كه از يك كليد سري مشترك براي رمز گذاري و رمز گشايي استفاده كنند . بزرگترين مشكل اين روش ، به دست آوردن يك كليد مشترك و ارسال آن از طريق اينترنت مي باشد . همچنين ، سيستم هاي تك كليدي براي اهداف تصديق فرستنده و مساله عدم انكار كمكي نمي‌كنند . اين مشكلات موجب ابداع يك روش دو كليدي به نام رمزگذاري غير متقارن شده است .

ب ـ رمز گذاري غير متقارن : در اين روش ، براي هر شخص يك جفت كليد ( عمومي و خصوصي ) صادر مي‌شود كليد عمومي در شبكه منتشر است و كليد خصوصي نزد فرد مخفي نگه داشته مي‌شود . در صورتيكه يك فرد بخواهد پيامي را به گيرنده خاصي بفرستد و ابتدا كليد عمومي گيرنده را در دايركتوري شبكه جستجو كرده و پيام خود را به وسيله آن به رمز در آورده و براي گيرنده ارسال مي‌دارد . گيرنده نيز با استفاده از كليد خصوصي خود مي تواند پيام را رمز گشايي كند .

2)- امضاي ديجيتالي  ، عامل شناسايي كننده الكترونيكي است كه براي تاييد اسناد الكترنيكي مانند نامه ، قرار داد و غيره بكار مي‌رود . امضاي ديجتالي با خصوصيات زير داراي ويژگي‌هاي امضاي دستي مي‌باشد :

ـ براي هر فرد يكتا است .

ـ امكان تصديق و تاييد را دارد .

ـ در كنترل اختصاصي صاحب آن است .

ـ بعد از الصاق ديجتالي به داده‌ها ، در صورتيكه داده تغيير كند ، امضا هم غير معتبر مي‌شود.

يكي از روش‌هاي امضاي ديجتالي ، امضاي كليد عمومي است كه روش آن همانند رمزگذاري غير متقارن مي‌باشد . در ضمن ، چون در امضاي ديجتالي از روشهاي رمز گذاري استفاده مي‌شود ، لذا در صورت رعايت اصول مربوط ، جعل و تقلب در آن به مراتب از امضاي دستي مشكل‌تر مي‌شود .

3)گواهينامه ديجيتالي : وقتي كه در شبكه اينترنت ، دو نفر قصد انجام معامله اي را دارند ، بايد يكديگر را تصديق كنند . در ضمن ، يك فرد بايد مطمئن شود كه كليه عمومي طرف مقابل دقيقأ متعلق به اوست . انجام اين كار از طريق گواهينامه ديجيتالي صورت مي پذيرد . سازمان هاي معتبري به نام سازمان گواهينامه () وجود دارند كه براي افراد گواهينامه صادر مي‌كنند و در اين گواهينامه‌ها ، به صورت شكل شماره دو ، هويت فرد را معرفي مي‌كنند و يك جفت كليد عمومي و خصوصي را براي او صادر مي نمايند .

شكل شماره دو

يك گواهينامه ديجيتالي

    بديهي است كه مجموعه تكنيك هاي فوق الذكر نقش مهمي را در تامين امنيت سيستم هاي پولي الكترونيكي و مبادلات مربوط به عهده دارند .

انواع سيستم‌هاي پول الكترونيكي

تاكنون سيستم هاي مختلف پول الكترونيكي طراحي و ارايه شده اند هر يك از اين سيستم‌ها داراي مزايا و معايب خاص خود مي‌باشند و در مورد هر كدام تلاش شده است كه خصوصيات قبلي ذكر شده درباره پول الكترونيكي را به نحوي دارا باشند . برخي از مهمترين اين سيستم ها عبارتند از :

1) illicent  : هدف از ارايه اين سيستم انجام خريد و فروش براي كالا و يا خدمات با ارزش كم و پرداخت‌هاي جزيي بر روي اينترنت از يكصدم سنت تا پنج دلار مي باشد ، اگر چه مبلغ معامله در اين سيستم كوچك است ولي به علت تعداد زياد تراكنش ها ، كل حجم پولي معاملات اين سيستم قابل توجه است .

در اين سيستم ، نشانه هاي پول الكترونيكي به نام scrip  توسط ناشر منتشر مي‌شود . اين نشانه حامل پيام امضا شده اي است كه ارزش و شماره خاص خود را دارد و همانند وجه نقد الكترونيكي است . اين نشانه ها توسط بازرگان صادر و جمع آوري مي ‌شوند و فرايندهاي تاييد و شناسايي و رمز گذاري ها نيز به عهده او مي‌باشد در اين سيستم ، به دليل آنكه هر بازرگان نشانه خود را منتشر مي كند ، لذا ممكن است كه نگهداري آنها براي مشتريان به صرفه نباشد ، لذا در سنجش از فرآيند هاي تهيه اين نشانه‌ها دلالهايي تعبيه شده اند كه نشانه‌هاي مختلف را تهيه و در موقع لزوم به مشتريان ارايه مي‌كنند . از مزاياي اين سيستم ، درجه بالاي گمنامي و سرعت معاملات به واسطه عدم تمركز مي باشد . در ضمن ، به دليل پرداختهاي كوچك ، نيازي به رمرز گذاري‌ ها نيز به عهده او مي‌باشد . در اين سيستم ، به دليل آنكه هر بازرگان نشانه خود را منتشر مي‌كند ، لذا ممكن است كه نگهداري آنها براي مشتريان به صرفه نباشد ، لذا در سنجش از فرايندهاي تهيه اين نشانه‌ها ، دلال‌هايي تعبيه شده اند كه نشانه‌هاي مختلف را تهيه و در موقع لزوم به مشتريان ارايه مي‌كنند . از سرعت معاملات به واسطه عدم تمركز مي‌باشد . در ضمن ، به دليل پرداخت‌هاي كوچك ، نيازي به رمز گذاري‌هاي پيچيده نيست .

2) ـ  digicash : ديويد چام از پيشگامان سيستمهاي پول الكترونيكي ، ارايه دهنده اين سيستم مي‌باشد . در اين سيستم . مشتري و تاجر در بانك digicash ثبت نام كرده و براي ايشان يك حساب پول الكترونيكي باز مي‌شود . ارتباط اين اجزا توسط نرم افزار خاصي صورت مي‌پذيرد در اين سيستم، مشتري مي‌تواند يك عدد بزرگ ( حدود 100 رقم ) را به عنوان پول توليد كند و براي امضا ره بانك بفرستد . بعد از امضاي آن عدد ، مي‌توان از آن به عنوان يك پول الكترونيكي استفاده كرد و آن را به تاجر تحويل داد . فرايند امضاي پول الكترونيكي توسط بانك هم به صورتي است كه مشتري گمنام است و فقط در زماني كه بخواهد از پول سوء استفاده كنند و آنرا دوبار خرج نمايد ، مشخصاتش آشكار مي‌شود .

تاجر هم پس از اينكه الكترونيكي را به بانك ارسال كرد و از عدم خرج مجدد آن مطمئن شد آنرا قبول مي‌كند و كالا را براي مشتري ارسال مي‌دارد .

از مزاياي اين سيستم ، گمنامي زياد كاربر، امكان استفاده در معاملات و ارتباطات ناپيوسته ، امكان استفاده روي كارتهاي همشمند و سيستم‌هاي قوي آن مي‌باشد .

3 ) mondex  : در هسته سيستم موندكس ، كارتهاي هوشمند وجود دارند كه قادر به پذيرش و ذخيره پول الكترونيكي مي‌باشند ، در اين سيستم ، نشانه هاي پول الكترونيكي كه همانند وجه نقد مي‌باشند ، قابل استفاده روي كامپيوترهاي شخصي و انتقال به وسيله كارتهاي هوشمند مي‌باشند .

از خصوصيات بارز اين سيستم ، امكان انتقال دو طرفه پول بين بانك ، مشتري و تاجر و همچنين ، استفاده مسمتر از آن مي‌باشد . اين سيستم ، براي پرداخت از يك سنت تا چند صد دلار بهينه شده و هزينه هاي تراكنش آن كم است . از ديگر مزاياي اين سيستم ، امنيت زياد به واسطه‌روشهاي قوي رمزگذاري ، امكان استفاده غير پيوسته ، كاربرد كارت هاي هوشمند به جاي كيف پول و امكان گسترش در جامعه مي‌باشد . تشريح انواع و ساختارهاي هر يك از سيستم هاي پول الكترونيكي ، نياز به بحث‌هاي مفصل دارد كه ان‌شاءا.. در شماره‌هاي آتي به آنها مي‌پردازيم .

ادامه دارد

زيرنويس ها

1)- Electronic tokens

2)- Physical media

3)- Security

4)- Anonymity

5)- Friendly Using

6)- Portability

7)- Reuseabiliy

8)- Infinite Duration

9)- Off- line

10)- On – line

11)- Nonrepudiation

12)- Double Spending

13)- Lost money

14)- Symmetric Encryption

15)- Asymmetric Encryption

16)- certificate Authority

17)- Divid Chaum